Nawet jeśli jakiś wniosek wydaje się oczywisty i jest przedstawiany przez wiarygodne media oraz uznanych ekspertów, nadal może być błędny lub opowiadać historię, której nie potwierdzają oryginalne dane. Oto niedawny przykład z Polski.
Główny Urząd Statystyczny (GUS) co miesiąc publikuje dane demograficzne. W sierpniu poinformował, że w czerwcu 2026 roku w Polsce urodziło się około 20 000 dzieci. Niedługo później polskie media odkryły jednak coś znacznie większego!
23 sierpnia, Rzeczpospolita: “Osiem lat spadków i wreszcie koniec. Pierwsza taka zmiana liczby urodzeń od 2017 roku”.
23 sierpnia, Money.pl: “Demograficzny zwrot w Polsce? Tego nie było od 2017 roku”.
24 sierpnia, Onet: “Liczba urodzeń w Polsce przestała spadać. Pierwszy taki przypadek od ośmiu lat”.
… a do dyskusji dołączyło wiele innych mediów, w tym również premier Polski.
Poziom entuzjazmu był różny, ale przekaz pozostawał zadziwiająco spójny: po ośmiu latach spadków liczba urodzeń w Polsce wreszcie przestała maleć. Wśród głównych wyjaśnień wskazywano programy wsparcia społecznego, wprowadzenie refundacji in vitro oraz stabilizację sytuacji gospodarczej.
Wszystkie te historie opierały się zasadniczo na tej samej analizie: wykresie przedstawiającym kroczącą sumę liczby urodzeń z 12 miesięcy!
Zaczęłam więc od zrobienia dokładnie tego samego. Pobrałam oryginalne dane miesięczne z GUS i obliczyłam kroczącą sumę z 12 miesięcy.
WYKRES 1 Krocząca suma z 12 miesięcy
Oczywiście moglibyśmy pobawić się skalą wykresu, ale stabilizacja rzeczywiście jest widoczna. Pytanie brzmi: co dokładnie się ustabilizowało?
Suma krocząca z 12 miesięcy nie jest oryginalną fromą danych – jest ich przekształceniem. A wiedząc, co średnie kroczące potrafią zrobić z danymi – o czym Davis Balestracci obszernie pisze w książce Data Sanity – zaciekawiło mnie, jaki wpływ ma tutaj zastosowanie sumy kroczącej.
Właściwie był to pierwszy raz, kiedy zetknęłam się z sumą kroczącą. Nie wiedziałam nawet, że jest ona powszechnie stosowana. Cofnęłam się więc o jeden krok i przedstawiłam dokładnie te same dane, ale bez żadnego przekształcenia.
WYKRES 2 Miesięczna liczba urodzeń
WYKRES 3 Miesięczna liczba urodzeń
Teraz historia wygląda już zupełnie inaczej. Nie wiem, czy była to celowa manipulacja, brak zrozumienia statystyki, czy po prostu historia, która wyglądała na tyle przekonująco, że kolejne osoby ją powtarzały. I szczerze mówiąc, nie jest to najważniejsze pytanie.
Najważniejsze jest to, że jako odbiorcy informacji nie możemy powierzać myślenia komuś innemu. Etykieta eksperta niewiele znaczy, jeśli nie możemy przeanalizować rozumowania stojącego za jego wnioskami, a renoma redakcji nie sprawia, że interpretacja statystyczna automatycznie staje się poprawna.
Potrzebujemy wystarczającej wiedzy o danych, aby umieć zapytać, na co właściwie patrzymy, w jaki sposób dane zostały przekształcone, jakie informacje zostały w wyniku tego przekształcenia utracone lub wytworzone oraz czy przedstawione wnioski rzeczywiście wynikają z tego, co widzimy.
Przekształcenie może być całkowicie poprawne matematycznie, a jednocześnie tworzyć obraz, który skłania do interpretacji nieznajdującej potwierdzenia w oryginalnych danych.
I nie jest to odosobniony przypadek, którego specjalnie szukałam, żeby udowodnić swoją tezę. Wczoraj po prostu natknęłam się na kolejną falę dobrych wiadomości opartych na statystyce, spojrzałam na wykres i postanowiłam samodzielnie sprawdzić oryginalne dane.
Im bardziej przekonująco wygląda przedstawiona historia, tym ważniejsze jest pytanie, co stało się z danymi, zanim do nas dotarły.